Қазіргі адамдардың бет сүйектері ерекше – олар кішкентай әрі жалпақ. Бұл, әсіресе, бізбен туыстас неандертальдардың ірі жақ сүйектері мен үлкен мұрындарымен салыстырғанда анық байқалады. Дегенмен бұл айырмашылықтың себебі ғалымдар үшін ұзақ уақыт бойы жұмбақ болып келді.
Жаңа зерттеулер қазіргі адамдардың бет сүйектері баяу өсіп, жасөспірімдік шақта тоқтайтынын, ал неандертальдарда бұл процесс ересек жасқа дейін жалғасатынын көрсетті. «Бұл екі адам түрінің бет сүйектерінің даму жолдары әртүрлі болған», – дейді Германиядағы Макс Планк атындағы Эволюциялық антропология институтының докторанты Александра Шу Live Science-ке берген сұхбатында.
Ғалымдар адам бетінің эволюциясын қалай зерттеді?
Александра Шу және оның әріптестері Homo sapiens, неандертальдар мен шимпанзелерге тиесілі 174 бассүйекті зерттеді. Олар әртүрлі жастағы адамдардың бет сүйектерін салыстырып, олардың даму динамикасын бақылаған.
Ғалымдар зерттеу барысында екі негізгі әдісті қолданды:
1. 3D модельдеу – бассүйектердің виртуалды үлгілерін жасап, 200-ден астам өлшем нүктелерін белгілеу арқылы бет сүйектерінің өсу үрдісін талдады.
2. Микроскопиялық талдау – сүйек тіндерінің түзілу және ыдырау процесін зерттеді.
«Біз неандертальдарда сүйек ұлпасының түзілуі туғаннан бастап қарқынды жүргенін анықтадық, бұл олардың бет сүйектерінің ірі әрі шығыңқы болуына себеп болған. Ал қазіргі адамдарда керісінше, сүйектің ыдырау процесі белсенді жүріп, бет сүйектері кішірек болып қалған», – дейді Шу.
Неандертальдардың беті неге үлкен, ал біздікі неге кішкентай?
Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, неандертальдар мен шимпанзелердің бет сүйектері жылдам өсіп, ірі болған, ал қазіргі адамдарда бұл процесс баяулап, жасөспірім шақта тоқтайды.
Ғалымдар неандертальдардың бет сүйектерінің үлкен болуының бірнеше себептерін атап өтті:
• Суық климатқа бейімделу – мұрын қуыстарының үлкен болуы суық ауаны жылытуға көмектескен.
• Энергияға деген жоғары қажеттілік – қарқынды метаболизм ірі бет сүйектерін қажет еткен болуы мүмкін.
• Қатты тағамды тұтыну – неандертальдар шикі әрі қатты тағамдарды жеген, бұл олардың жақ сүйектерінің күштірек болуын талап еткен.
• Тістерді құрал ретінде пайдалану – олар тістерімен түрлі заттарды ұстап немесе өңдеген болуы мүмкін.
Ал қазіргі адамдарда бет сүйектерінің кішіреюіне мына факторлар әсер еткен:
• Тамақты пісіру – тағамды жылумен өңдеу шайнау жүктемесін азайтты.
• Мидың ұлғаюы – бас сүйектің формасы өзгеріп, ми бөлімі үлкейген сайын, бет сүйектері кішірейе түскен.
Ғалымдар бұл құбылыстың нақты себебін әлі толық анықтаған жоқ. Дегенмен жаңа зерттеу адам бетінің қалай эволюцияланғанын түсінуге көмектеседі.