Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының демографиялық қауіпсіздігі мен адами капиталының сапалық өсімін қамтамасыз етуде жастардың репродуктивтік денсаулығын қорғау мәселесі мемлекеттік саясаттың ең өзекті стратегиялық бағыттарының қатарына кіреді. Репродуктивтік денсаулық — бұл жай ғана ағзадағы аурулар мен физиологиялық дисфункциялардың болмауымен шектелетін тар түсінік емес, бұл — репродуктивтік жүйеге, оның функциялары мен ішкі үдерістеріне қатысты тұлғаның өмір бойғы толыққанды физикалық, психикалық және әлеуметтік әл-ауқат күйінің кепілі.Бүгінгі таңда осы көрсеткішті жүйелі түрде жақсарту, жастардың сауаттылық деңгейін арттыру және репродуктивтік құқықтарды қорғау мақсатында халықаралық озық тәжірибелерге негізделген кешенді заманауи модельдерді енгізудің маңызы ерекше.
2025 жылдың басында мемлекеттік саясаттың басымдығы ақпараттық кампаниялар мен профилактикалық шараларға ауысты. Бұл қадамдардың маңыздылығы демографиялық өзгерістермен айқындалады: жалпы туудың жиынтық коэффициенті 2024 жылғы 1000 тұрғынға шаққандағы 18,2 2025 жылдың басында 15,4 дейін төмендеген. Сонымен қатар елдегі әрбір алтыншы жүктіліктің абортпен аяқталуы және 100 жасөспірім жүктілігінің үшеуінде асқынулардың тіркелуі кешенді тәсілдің қажеттілігін көрсетеді. Осы орайда жастар орталықтарының желісін кеңейту, пэр-навигация (тең-теңімен қағидасы) жүйесін енгізу және хабардарлықты арттыруға бағытталған тұрақты білім беру бағдарламалары кезек күттірмейтін міндеттер қатарында.
Республика аумағындағы жасөспірімдер, яғни 15–19 жас аралығындағы бойжеткендер арасындағы бала туу деңгейінің көрсеткіштері соңғы жылдары тұрақты төмендеу үрдісін көрсетіп келеді. Статистикалық есептерге сүйенсек, 2023 жылдың қорытындысы бойынша аталған жас санатындағы әрбір мың адамға шаққандағы туу көрсеткіші 18 жағдайды құраған. Осы бағыттағы жүйелі жұмыстар мен ақпараттық-профилактикалық шаралардың нәтижесінде бұл үрдістің бәсеңдеу қарқыны сақталып, алдағы кезеңде, нақтырақ айтсақ, 2025 жылға қарай бұл сан 16 жағдайға дейін азаяды деп болжанып отыр. Оң динамика кәмелеттік жасқа толмаған қыздар арасындағы босану деректерінен де нақты көрініс тапты. Ресми мәліметтер бойынша, 2024 жылы 18 жасқа толмаған аналардан 1 651 сәби дүниеге келген. Бұл көрсеткіш алдыңғы жылдың есептік кезеңімен салыстырғанда бірден 27,8% азайғанын айғақтайды.Жасөспірімдер арасында тіркелген аборт деңгейі де айтарлықтай кеміп, 257 жағдайды көрсетті, бұл өз кезегінде жүктілікті жасанды түрде үзу көрсеткішінің 33,2% құлдырағанын дәлелдейді.
Жалпыұлттық деңгейде байқалған позитивті статистикалық серпінге қарамастан, репродуктивтік көрсеткіштердің өңірлік бөлінісіндегі айтарлықтай дисбаланс пен алшақтықтар әлі де негізгі мәселе ретінде күн тәртібінен түспей тұр.2023 жылдың қорытындысы бойынша 14–34 жас аралығындағы әйелдер қауымы арасында жасалған түсік тастау жағдайлары жекелеген аймақтарда өте жоғары деңгейде қалған. Атап айтқанда, бұл көрсеткіш Түркістан облысында 4 797 жағдайды құраса, Алматы қаласында 4 237 дерекке жеткен. Сөз болып отырған қос аймақтағы түсік жасату деңгейі республиканың өзге өңірлерімен салыстырғанда ерекше жоғары болып отыр.
Қазақстанның заманауи демографиялық дамуы мен қоғамдық денсаулық сақтау жүйесінде жыныстық жолмен берілетін инфекциялардың (ЖЖБИ) таралуын тежеу — басты назарда тұрған бағыттардың бірі. Ресми тіркелген мәліметтерге сүйенсек, 2024 жылдың қорытындысы бойынша ел аумағындағы аталған аурушаңдық деңгейі әрбір 100 000 тұрғынға шаққанда 89,1 жағдай шамасында тұрақтанды. Егер бұл көрсеткішті өткен 2023 жылдың есептік кезеңімен салыстыра талдасақ, дерттің таралу қарқынының 7,6% бәсеңдегені байқалады.Жалпыұлттық трендтегі мұндай оң өзгерістерге қарамастан, жастар ортасындағы эпидемиологиялық қауіп-қатерлер әлі де жоғары деңгейде қалып отыр. Бұл құбылыстың туындауына, ең алдымен, жас буынның заманауи контрацепция әдістері мен олардың маңызы туралы түсінігінің таяздығы, сондай-ақ жеке қорғану құралдарының жастар үшін күнделікті өмірде қолжетімді болмауы тікелей әсер етеді.
Денсаулық сақтау саласындағы мамандар мен зерттеушілерді, әсіресе, адамның иммун тапшылығы вирусының (АИТВ) таралу серпіні қатты алаңдатып отыр. 2024 жылды қоса алғандағы соңғы үш жылдық мерзімдік көрсеткіштерді саралағанда, 15 пен 24 жас аралығындағы азаматтардың арасында бұл инфекцияны жаңадан жұқтырғандардың саны бұрын-соңды болмаған қарқынмен, яғни 43% бірден өскені белгілі болды. Егер бұл дерттің бүкіл ел көлеміндегі жалпы көрінісіне үңілсек, 15 пен 49 жас аралығындағы халықтың ішінде вирус жұқтырғандардың үлесі 0,3% құрайды. Бұл пайыздық көрсеткіш жалпы халық санымен шаққанда шағын көрінгенімен, жастар арасындағы жаңа деректердің күрт көбеюі болашақта эпидемиологиялық ахуалдың күрделеніп кетуі мүмкін екенін аңғартады.
Әлеуметтік-санитарлық қауіпсіздік тұрғысынан алғанда, еліміздің ауылдық аймақтары заманауи сын-тегеуріндер алдында ең қорғансыз, осал шеп болып қалуда. Ауылдық мекендердегі жастардың тиісті деңгейде қорғану құралдарымен қамтамасыз етілмеуі және арнайы медициналық зертханалық тестілеуден өту мүмкіндігінің шектеулі болуы дерттің алдын алуға бағытталған шаралардың тиімділігін айтарлықтай төмендетеді. Ақпараттық вакуум мен қажетті құралдардың тапшылығы ауылдық жерлерде аурудың жасырын таралуына жағдай жасайды.Осы тектес инфракұрылымдық және ақпараттық қиындықтарға заңды әрі жүйелі жауап қайтару мақсатында 2025 жылы мемлекеттік деңгейде «Репродуктивті денсаулық апталығы» атты ауқымды ұлттық кампания ұйымдастырылды. Бұл маңызды әлеуметтік бастама қысқа мерзім ішінде 500 мың адамды тікелей қамтуға мүмкіндік берді.
Жастардың денсаулығын қорғау мен оларға уақытылы медициналық-әлеуметтік көмек көрсету мақсатында ел аумағында бірыңғай инфрақұрылымдық желі жұмыс істейді. Ресми деректерге сүйенсек, 2023 жылдың қорытындысы бойынша республика көлемінде жас буын өкілдеріне кешенді медициналық және психологиялық-әлеуметтік қызмет түртерін ұсынатын 141 Жастар денсаулық орталығы тіркелген.Дегенмен бұл арнайы мекемелердің мүмкіндігі мен олар көрсететін қызметтердің маңызы туралы қоғам арасында, әсіресе жасөспірімдер ортасында түсіндіру жұмыстарының аздығы елеулі қиындық туғызып отыр. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, еліміздегі жастардың 38,2% мұндай мамандандырылған орталықтардың бар екенінен мүлдем бейхабар. Ақпараттық тапшылық пен қызметке қол жеткізудегі шектеулер әсіресе шалғайдағы ауылдық елді мекендерде қатты сезіледі.Нысаналы және нүктелі мемлекеттік бастамалардың тиімділігін өмірге енген нақты жобалардың нәтижесінен көруге болады. Мәселен, 2024 жылы іске асырылған «Analar saulygy» бағдарламасының аясында ана өлімі көрсеткішінің бірден 12% төмендеуі — осындай мамандандырылған бағдарламалардың қоғамдық денсаулықты сақтаудағы тиімділігін көрсетеді.
Медициналық көмектің қолжетімділігімен қатар, жастар арасындағы келеңсіз жағдайлардың алдын алуда ерте жастан берілетін ағартушылық жұмыстарының маңызы ерекше. Соған қарамастан, орта білім беру мекемелерінде репродуктивтік мәдениет пен гигиеналық сауаттылықты арттыруға бағытталған сабақтар әлі де болса шектеулі сипатта қалып отыр. Мектеп қабырғасында тиісті деңгейде білім берілмеуі салдарынан жасөспірімдер арасында жоспарланбаған ерте жүктілік, жыныстық жолмен жұғатын инфекциялардың таралуы және тұрмыстық немесе жыныстық зорлық-зомбылыққа тап болу қаупі айтарлықтай арта түсуде.
Қалыптасқан қиындықтарды еңсеру бағытында халықаралық құрылымдармен бірлескен стратегиялық жобалар іске асырылуда. Мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының Халық қоры — UNFPA заман талабына сай жастардың шынайы ақпарат пен бейінді медициналық көмекке кедергісіз қол жеткізуін мақсат ететін бірнеше пилоттық бастаманың орындалуына 2024–2025 жылдар аралығында тікелей демеушілік жасады.Аталған мәселені реттеуде құқықтық база да айтарлықтай нығайтылды. 2024 жылы күшіне енген жаңа заңнамалық түзетулер қоғамдағы зорлық-зомбылық әрекеттерінен қорғау деңгейін жаңа сатыға көтерді. Бұл өзгерістер жас буын мен әлеуметтік тұрғыдан қорғансыз, осал топтардың құқықтық тұрғыдан қорғалуын және медициналық жәрдем алу үшін мемлекеттік органдарға жүгіну барысын едәуір жеңілдетті. Атқарылған заңнамалық әрі әлеуметтік қадамдар елімізде репродуктивтік денсаулықты сақтаудың анағұрлым орнықты, ашық және барлық санаттар үшін тең құқылы жүйесін қалыптастырудың берік іргетасын қалайды.
Қазақстан жастарының репродуктивтік денсаулығы
