5 мың жыл бұрын Месопотамиядағы қола дәуірінің тұрғындары күрделі тас қорымдар салған. Бұл зираттар көптеген бай қабірлер мен адам құрбандықтарына толы болды. Ғалымдар бұл рәсімнің мағынасын әлі нақты түсіндіріп бере алмайды. Бірақ жаңа зерттеу сүйек қалдықтары туралы маңызды дерек ұсынады, деп хабарлады Live Science журналы.
«Олардың басым бөлігі жасөспірімдер болғаны таңғалдырады. Бұл археологтар мен тарихшылардың жасөспірімдік кезеңнің адам өміріндегі маңыздылығын жеткілікті түрде зерттемегенін көрсетеді», – дейді Лондон университеттік колледжінің археология профессоры Дэвид Венгроу.
Бұл жаңалық ежелгі мәдениеттің басқару жүйесіне қатысты бұрынғы тұжырымдарды да қайта қарауға итермелеуі мүмкін. Бұрын бұл қоғам иерархиялық, патша басқарған құрылым деп есептелген, бірақ жерлеу рәсімдері оның анағұрлым теңдікке негізделген болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Түркиядағы ежелгі жерлеу орындары
Венгроу және оның әріптестері Түркияның оңтүстік-шығысындағы Жоғарғы Тигр өзені бойындағы Башур-Хёюк археологиялық қазбасынан табылған сүйектерді зерттеді. Бұл аймақ ежелгі Месопотамияның бір бөлігі болған және шамамен б.з.д. 3100–2800 жылдармен сәйкес келеді. Он жыл бұрын зерттеушілер мұнда жүздеген мыс бұйымдар, тоқыма материалдар мен моншақтармен толтырылған тас қорымдарды тапқан.
Алдыңғы зерттеулер кезінде 12 жастағы екі баланың сүйектері анықталған. Олар қатігездікпен өлтірілген сегіз адамның қоршауында жатқан. Ғалымдар бұл жерлеу рәсімі алғашқы мемлекеттік құрылымның пайда болуымен байланысты деп болжады. Олар мұны «патша қабірлеріндегі құрбандықтар» ретінде сипаттаған. Башур-Хёюк қорымынан табылған тоғыз адамның ежелгі ДНҚ-сы талданып, олардың биологиялық тұрғыдан бір-бірімен байланысы жоқ екені анықталды. Сондай-ақ зерттелген адамдардың көпшілігі әйелдер болған.
«Яғни, біз туыстық қатынасы жоқ жасөспірімдердің экстремалды ритуалға қатысу үшін бір жерде жиналғанын немесе жиналуға мәжбүр болғанын көріп отырмыз. Алайда бұл дәстүрдің нақты мағынасы әлі түсініксіз», – дейді Венгроу.
Бұрын зерттеушілер негізгі қабірлерде патша отбасыларының жас мүшелері мен олардың құрбандыққа шалынған қызметшілері жерленген деп ойлаған. Бірақ бұл түсінік қола дәуірінің қоғамдары біртіндеп орталықтандырылған мемлекеттерге айналып, патша билік құрған деген теорияға негізделген болатын. Қазіргі археологиялық дәлелдер қола дәуіріндегі саяси жүйелердің анағұрлым икемді болғанын көрсетеді. Месопотамия қоғамдары биліктің патша басқарған иерархиялық түрінен халық ұжымдық шешімдер қабылдайтын теңдікке негізделген құрылымға ауысып отырған болуы мүмкін.
«Адамдар бір ғана басқару жүйесінде өмір сүрді деген түсінік қате болуы ықтимал. Егер Башур-Хёюк осындай ауыспалы қоғамдардың бірі болса, онда «патшалық» қабірлер жас ерекшеліктеріне байланысты күрделі жерлеу дәстүрінің бір бөлігі болуы мүмкін. Бәлкім, біз көріп отырған жерлеу рәсімдері үлкен қоғамның белгілі бір топтарын ғана қамтиды, ал басқа мүшелері бұл ритуалдан аман қалып, ересек өмірге өткен. Ғалымдар мұндай топтарды «жас ерекшеліктеріне қарай жіктелген қауымдастықтар»», – деп жазды зерттеуші Венгроу.
Жалпы алғанда, теңдікке негізделген қоғамдарда көшбасшылық мұрагерлік арқылы емес, еңбегімен, тәжірибесімен немесе басқа да қасиеттерімен алынады. Бұл жағдайда, жасөспірімдер белгілі бір жыныстық немесе әлеуметтік себептерге байланысты құрбандыққа шалынған болуы мүмкін. Башур-Хёюк қабірлеріндегі жасөспірімдер көне культтің мүшелері немесе топаралық бәсекелестіктің құрбандары болған болуы ықтимал. Зерттеушілер жас ерекшелігіне байланысты қоғамның құрылымын тереңірек зерттеу қажет деп санайды. Қола дәуіріндегі мемлекеттерді тек патшалар басқарған деген түсінікті қайта қарастыру керек.
Венгроудың айтуынша, болашақта сүйектерге тұрақты изотоптық талдау жүргізіліп, жерленген адамдардың қайдан келгені анықталмақ. «Қазіргі мәліметтерге сүйенсек, қабірге қойылған жасөспірімдердің көпшілігі жергілікті халықтың өкілдері болмаған», – дейді ол.